Roşan Lezgin

Vizêr şan de hevalêk mi rê telefon kerd, va “Yew meymanê mi esto, wazeno to bivîno.” Mi va “Bêrê filan kafe de ronişê, ez yena.” Ez şiya. Mi selam da. Ez hema nênişta ro, merdimo ke mi newe vîneno, va “Roşan eno yo?” Hevalê mi va “Eynî o bi xwu yo.” Camêrdî cor ra heta cêr bala xwu da beşn û bala mi ser. Her hal ez nêkewta ey sere. Dima dewam kerd va “Wîîî! Mi zî vatêne qey dê hela merdimêko pîlo xişno qirase yo, qirawate mil de ya... Nuştox eno qeyde beno?” Seke cam bişikîyo, xeyalê mêrikî yê derheqê mi de pêro şikîyayî, biyî xizûz-xizûz. Mi va “Keko, wulay ez eno evdalê Homayî ya. Caran qirawatê mi zî nêbiya.”

Yeno mi vîr, zemanêk eke çimê kesêk de yew seqetî bibîyêne, vatêne “kor”. Semedê merdimê ke linga ci de nuqsanîyêk bibîyêne zî vatêne “qop” yan vatêne “topal”, vatêne “leng”. Eke dest ra nuqsan biyêne vatêne “qot” yan zî “çolax”. Eke paştîya xwu ra seqet biyêne vatêne “paştkuz”, vatêne “qilûz”. Eke kesêk de hetê aqil û hişî ra kêmanîyêk bibîyêne vatêne “gêj”, vatêne “cinêr”, vatêne “xêvik”, vatêne “saxik”. Eke sewbîna yew ezayê bedenê ci de seqetîyêk bibîyêne vatêne “seqet”. Helbet enê heme çekuyî semedê însanan giranî bî; xirûrê însanî şikitêne, şexsîyetê însanî rencîde kerdêne. La seba ke medenîyetê ma hende aver nêşibi, bi hawayêko tebîî ma vatêne, ma bi rehetî bikar ardêne. Eno termînolojî neke tenya miyanê ma kurdan de wina bi, tirkan de zî wina bi. Mesela, yeno mi vîr Diyarbekir de “Körler Derneği” estbî. Ancî “Sakatlar Derneği” estbî. Labelê zeman çiqas viyart û medenîyet aver şi, ziwan zî tedir vurîya bi nerm, bi kîbar û medenî. Mesela, tirkî de herinda termanê sey “kor, qop, t...

Ez rîpelê Facebook yê hevalêk de rastê ena xebere ameya. Eno mîrçiko ke vîdeo de waneno, Girawanê Hawaî ra Kauaî de 1985 de, yanî 34 serrî verê cû, hetê fotografkar David Boyntonî ra qeyd biyo. Mîrçik xwu rê yew marî dima geyreno la xebera ey çin a ke tewirê xwu ra teyro tewr peyîn o. Mîrçik ewnêno ke tu marîyêk cewab nêdana vengê ey, miyan de vengêko agresîf zî vejeno û sewtê xwu birneno.  Vanê hetanî destpêkê seserra 20. Girawa Kauaî warê enê tewirê teyran biyo. La badê ke linga însanî kewta ê cayî û xwu dir tewirê bîn yê teyran berdê, vera-vera eno cisnê teyran qelîyayo. Axir peynî de tenya eno teyr mendo. Xwu rê bêhêvî û tenya waneno…  Rîyê seydkerdişî ra, esas hîna zaf zî netîceyê şerrê ke bi desserran welatê ma de dewam keno ra, cisnê zafê heywanan, zaf teyr û tiyûrî qir bî şî. De wina xîyal bikerê, tenya yew însan dinya de mendo, sey Ademî xwu rê yew Hewa dima geyreno, la seba ke qirê însanan ameyo, tu kes çin o cewab bido. Wendişê enê teyrî huzin dekeno zerrîy...

Mi yew roportaj de wendbi. Fîzîkşinasêk xelata Nobelî girewtbî, rojnamevanî ci ra persabi vatbi “Bingeyê enê serkewtişê to de çi esto?” Fîzîkşinasî vatbi “Çiyêko zaf basît; wexto ke mi mektebo verîn wendêne, dadîya her kesî şan de tutanê xwu ra vatêne ‘malimî ewro to ra çi persa?’ La dadîya mi vatêne ‘To ewro malimî ra çi persa?’ Bingeyê serkewtişê mi de ena persa dadîya mi esta.” Merdim tiya ra fam keno ke perskerdiş zaf muhîm o. Eke merdim nêperso senî mûseno?  Verînanê ma vato “Pers bi pers, merdim şino Qers.” Kurmancê ma zî bi eynî qeyde vanê “Bi pirsê meriv diçe Xursê.”  Feqet perskerdiş de zî gereka yew usûl bibo, bineyke exlaq bibo! Ma ferz bikin Diyarbekir de, Berê Koyî de, tam goşe de dikanê şima esto. Hema vajêne her roja Homayî çend kesî şima ra adres persenê û şima zî bi exlaqê ardimkarîye, bi nîyeto xalis û pak, seba ke karê însanan werê biyero, qey rizaya Homayî, cayê ke şima zanê înan rê tarîf kenê. Zafê înan teşekur zî nêkenê, adres mûsenê û danê piro şin...

Mixaîl Aleksandrovîç Bakunînî (1814-1876) vato “ Şorişgêrê tewr fanatîkî bigêrê, îqtîdarê mutleqî bidêne ci, miyanê serrêk de do çarî ra bêterêr bo! ” Ne kêmî ne zêde, çiyo ke hetanî nika mi dîyo, eynî wina yo. Mêrikî orteyê kitabî ra vato. Çepgîr yan muhafezekar; şoreşgêr û demokrat, komunîst û sosyalîst, dîndar û şerîetwaz… hîç ferq nêkeno, kamcîn fikir-îdeolojî de beno wa bibo, eke bi muqtedîr beno dîktator zî. Ma xwu vîr ra nêkerin, muqtedîrî zî îlahîm meqamêko zaf berz de yan îdarekerdişê dewlete de nîya; yew nobedarê ke wextêko muweqet de nobeta cayêk yan kesêk gêno ra dest pê kena, pîltîya aîle ra, yew koma ke hîrê kesan ra yeno pê ra, yew grûba tewr qijeke ra, yew mekteb ra, yew qereqole ra hetanî îdareyê dewlete şina… Xulase, îqtîdar her ca de esto. Û cayo ke tede îqtîdar estbo, uca de muqtedîrî zî esta. Çiyo ke ma nêvînenê eno yo. Ma tim bala xwu danê îqtîdarê tewr corînî ser, ma tenya ewnîyenê muqtedîrê muqtedîran ra, coka ma muqtedîranê verê xwu de nêvînenê. Seke Mixaîl Bak...

Çekuya dua (دعاء) erebkî ya, yena manaya “gazî, wesênayiş, lavey kerdiş, Homayî ra ardim waştiş”. Dua manen hêz dana merdimî, enerjîyê merdimî û nîsbetê serkewtişî zêdnena, karê merdimî kena asan… Wexto ke merdim keweno tenge û dua keno, heqîqeten yew hêzo ekstra merdimî de yeno meydan, enerjîyê merdimî zêdîyeno. Eke merdim tenge de nêbo, halo rehet de zî xwu rê dua bikero, manewîyatê merdimî beno pêt, îşê merdimî werê yeno. Labelê miyanê ma kurdan de, çiyo ke mi hetanî nika dîyo, çi misliman, çi elewî, çi yarsan, çi êzidî ferq nêkeno, wexto ke dua kenê, verî şarî rê kenê dima xwu rê kenê. Mesela, vanê “verî umetê Muhemedî rê dima ma rê…” Enê vatişî de yew fikro însanî esto, merdim fam keno ke xêrê pêro umetî wazenê labelê wexto ke vanê “Ewilî umetî rê dima ma rê, dima tutanê ma rê…” neheqî bi xwu kenê. Çira? Verî ma biewnîn hela “umet” çi yo. Verê cû, ma vajin ziwanê aramî de sewbîna manayê xwu bibê jî ewro miyanê miletê ma de çekuya umet (امّة) yena manaya “komelê îslamî”, yanî kamcî...

Zemanê ma de, wexto ke ma tut bî, zaf behsê cinan û perîyan biyêne. Hema vajêne yê her kesî, çend xatirayê cinan û perîyan estbî. Ma vatêne qey derûdorê ma pirrî cin û perî yê...  Mi zaf şinawitêne, heta mi bi xwu zî dî, zaf kesî cinî kewtêne; fekê înan ra kef û kepûr ameyne teber. Îlahîm zî cînîyê ciwanî yan zî keynayî cinî kewtêne. Tayê melayî estbî, vatêne cindarî kenê. Kesê ke cinî kewtêne berdêne verê ê cindaran, cinî înan ra girewtêne. Senî ke merdimê hewl û xirabî estê, cin û perî zî wina bî. Tayê merdimî estbî, vatêne cinan dir zewicîyayê. Vatêne, cinî biyê aşiqê înan. Cînî yan camêrd ferq nêkeno, eke ê kesî însanan dir bizewicîyê, vatêne, cinî înan xeniqnenê. Homa bi rehma xwu şa bikero, yew xorto dewijê ma şewa veyweyê xwu şi rehmet. Vatêne, cinan dir zewicîyaye bi, coka cinan nêverda veyweyê xwu zî bikero. Herhal qaso ke însanî estbî hende zî cin û perî estbî. Pêro zî derûdorê ma de bî, ê doranê ma de ciwîyayne. Mesela, vatêne nêbo şima awa girênayî birişnê. Bena cinan...