Roşan Lezgin

Ma de yew qale esta, vanê “Sûc bînc o!” Yanî kes sûcî qebûl nêkeno. Esas, ma fek qebûlkerdiş ra veradin însanî zafê reyan sûcê xwu nêvînenê zî. Tayê zî estê, mi dîyo, sûc kenê, zaf baş zanê sûc o, la yew behane peyda kenê û xwu heqdar vînenê. Zafê însanan zî sûcî qij vînenê û viyarenê. La eslê xwu de eger sûc bi şiûr û zanayiş bibo, qij yan pîl ferq nêkeno. O ke yew sûco qijek keno, bieşko yan zî firsend bikewo dest, eşkeno tewr pîlê ci zî bikero. Yanî miyanê sûcê qijekî û sûcê pîlî de zêde ferq çin o. Vanê Cengiz xanî (1162-1227) vato “Yew bismar naleyêk, yew nale simêk, yew sim lingêk, yew linge estorêk, yew estor qumandarêk, yew qumandar zî eşkeno welatêk mehf bikero.” Yanî mêrikî yew bismarê qijalekî de awankerdiş yan zî mehfkerdişê welatêk dîyo. Mi yew kitabê derheqê Ernesto Che Gueavarayî (1928-1967) de yew mesela wendbî. Wina mi vîr de menda. Vanê, Che Guevara û new hebî hevalê xwu koyan de şerê gerîlatî kenê. Şewêk verê dewêk ra viyarenê, danê berê dewijêk ro, werd wazenê. Cîne...

Vizêr vereşanêk mi şamî werde û ez şiya park ke bineyke xwu rê bigeyrî. Park de şar zaf bi, parkurê meşî de hîna zaf cînîyanê qelewanê vêreyinan hêtê xwu yê hîrayê goştinî lerznayne û geyrayne. Wexto ke ez xwu rê meşiyayne, vengê çeq û reqî ra bala mi ant ke yew tutê dades serreyî kerra girewta û ho yew bi yew ê fîskîyeyê ke pê çîmen awdîyeno şikneno. Wijdanê mi tehemul nêkerd, tut yewo siyavero bêrûçik bi la ancî zî mi va: -Yakışıklı niye kırıyorsun? Yazıktır, kırma! Bak, üzerinde oturduğun şu güzel çimen var ya, işte bu çimen, bu ağaçlar onlarla sulanıyor. Öyle kırsan bunları, çimen falan kalmaz, hepsi kurur gider. Bi awirêko tehl ewnîya mi ra, va: -Bıllîyem, dıyîsen belkî bılmîyem! Mi bi peşmirîyayiş va: -Madem biliyorsun, kırmamalısın o zaman!… Tutekî rûçikê xwu hîna vêşî kerd tehl, bi vengêko cal qirike ra va: -Saha nessî! Awirê ci ra, vengê ci ra ters kewt mi zere. Mi fek ci ra verada, rayirê xwu ro dewam kerd. Mi dima vengê şeq û teqê kerra hîna hêrsin zêdîya. Boya mi biye tenge...

Termînolojîyê gramerî de çekuyê ke muwaqeten cayê nameyan û çiyan gênê, yan zî herinda nameyan û çiyan de yenê şixulnayiş ra vanê zemîr . Îlmê gramerî de grûba zemîran zî xwu miyan de tesnîf bena. Mesela, zemîrê kesî estê, zemîrê îşaretî estê, zemîrê persî estê…  Seba ke çekuya “zemîr”î Erebî ya, kurmancanê ma çekuyê sey “cihnav, cînav, cînavk, bernav, pronav” şixulnayê. Gelo ma zî eşkenê vajê “caname” yan ma dewam bikerê çekuya zemîrî bişixulnê? Ez vana, zêde ferq nêkeno. Zirarê çekuyanê xerîban ziwanê ma rê çinê yo, çimkî ziwanî esas bi sîstemê xwu benê ziwan.  Tiya de, ez wazena bala xwu bidî zemîrê “xwu”yî ser. Tirkî enê zemîrî ra vanê “dönüşlülük zamiri”. Tirkan çekuya “dönüşlülük” çekuya Înglîzî “reflexive” ra tercume kerda.  Înglîzî de vanê “reflexive pronoun”, Fransî de vanê “pronom réfléchi”, Erebî de vanê “zemîr en’ekasî”, Farisan Erebî ra tercume kerdo vato “zemîrê baztabî” yanî seke bi Tirkî vajê “yansımalı zamir”. Eke ma enê zemîrî terîf bikerê, hîna zaf ga...

Tirkî de yew îdyom esto, vanê “gırgır geçmek”, manaya ci zî “yewî dir tinaz kerdiş, pê henekî kerdiş, mesxere kerdiş, cidî nêbiyayiş” o. Meselaya enê îdyomî zî esta. Vanê, merdimêk zaf nargîle şimeno. Peynî de beno nêweş. Doktor ci rê nargîle qedexe keno. Mêrik bineyke beno weş, şino qehwe. Bêrîya nargîle keno la doktorî vato gereka ti nêşimê. Qehwecî ra nargîle wazeno, vano “Yew nargîle bide mi la wa bê tonbek û titûn bo.” Qehwecî nargîleya venge, bê tonbek û titûn, bê adir dano ci. Mêrik sereyê marpucî keno xwu fek, kuf-kuf-kuf nefes anceno. Awa zereyê nargîle ra “gir gir gir” veng vejyeno. Rojêk qehwecî vano “Bimbarek, eno çi qeyde şimitişê nargîle yo? Ne tonbek, ne titûn, ne adir, ne dû! Ti heta şan gir gir gir veng vejenê. Eno çi kar o?” Mêrik vano “Derdê mi dû nîyo, ez xwu rê ha girgirê ci de.” Uca ra pey ena qale miyanê tirkan de bena îdyom, coka vanê “gırgır geçmek.”  Neslê nikayî nêzanê la zemanêk yew kovara mîzahî-karîkaturî estbî, enê îdyomî ra îzafeten nameyê ci “Gırg...

Salone de sereyî heme gewr kenê; zafê înan îşkencexaneyan ra viyartê, por û herdîşe peyê beran de kerda sipî. Kurdistan nêxelisnayo la nêrijnayo zî, çi kerdo bi xwu kerdo. Panelîstan qisey kerd, dore ameye beşdaran ser, çend kesan fikrê xwu va. Mi dî Çingiro ke ê rojan verê Çekdarî de kewto kar û vano qey paştîya xwu daya dêsê bedenê Diyarbekirî, wurişt payanî, sey şêrê harî irra porsipîyan ser, bi gişta xwu ya îşaretî binê erdî nîşan da, va: -Siz var ya siz! Kelaynak kuşları gibisiniz, yok olup gideceksiniz… To vatê qey Çingirî beng werdo, kef û kepûr fek ra perrayne, hesabê Çekdarî ser o heqaretê dinya varnayî porsipîyan ser. La Homa pîl o! Zaf ser de nêşi, dêso ke Çingirî paştîya xwu daybî ci rijîya. Çerx vindert, dewran vurîya. Çingirê ma şi miyanê ê porsipîyan de nişto ro. Ne piyanz werd ne fek veşa!...  

Miyanê suhbetî de persa va: - Heyatê xwu de çiyo ke tewr zêde to ci ra heyret kerdo çi yo? Mi bêteredut va: - Ez heyret manena ke senî hende asan bi miletî yeno kaykerdiş!

Ez hema newe eskerî ra terxîs bibîya. Bî hîris û hîrê serrî. Yew hevalê mi semedê şamî ez wesênaya keyeyê xwu. Ez şiya. Babîyê ci serê sedirî de ronişte bi. Dadî û waya ci ya ezebe ke emrê aye heştês filan estbi zî sifre kerdêne raşt ke ma rê şamî biyarê. O miyan de babîyê hevalê mi kewt miyanê yew mesela. Mi zî xwu rê bi dîqet goş da ser. Va “Zemanêk min û hevalêkê xwu ma bi şirîkatî dikanê terzîtî akerd. Mi va ez ey biceribnî hela destê ci pank o yan nê.” Ewnîya mi ra, va “Ti zanê mi se kerd?” Eza feqîrê Homayî ça ra bizanî se kerdo. Mi nêzana ez vajî se. Ez wina pa menda. Dewam kerd, va “Mi mexsûs yew panc paqnot vist erd û ez vejîyaya teber. Mi va, eger mi ra vajo mi pere war de dîyo, merdimêko saxlem o. Eger veng ci ra nêvecîya, çirûg o.” Mi meraq kerd, dê hela se biyo. Va “Çend rojî badê cû, ena rey mi yew des panqnot eşt war. Ancî veng ci ra nêvejîya. Çend rojî ser de şî, ena rey mi yew pancas panqnot serê dezgeyî de na ro. Mi meqes na ser û ez şiya teber. Bineyke badê pey ez ag...